Waar wordt een maatschappelijke businesscase sterk of zwak?

Een maatschappelijke businesscase lijkt soms overtuigend zodra kosten, opbrengsten en effecten in één overzicht staan. Maar een nette rekensom zegt nog weinig over de kwaliteit van de afweging. De echte vraag is of duidelijk is waarom een investering tot een bepaald effect zou leiden en hoe stevig die verwachting is onderbouwd.

Juist daar gaat het vaak mis. Bereik wordt te optimistisch ingeschat, effecten worden te snel financieel vertaald of aannames uit een andere context worden één op één overgenomen. Daardoor kan een businesscase precies ogen, terwijl de belangrijkste veronderstellingen nauwelijks zijn onderzocht.

Van verwachting naar onderbouwde businesscase

Een maatschappelijke businesscase kijkt vooruit en werkt dus altijd met onzekerheid. Dat is niet erg, zolang zichtbaar blijft wat bekend is, wat wordt verwacht en waarop die verwachting is gebaseerd.

Een aanname uit onderzoek heeft een andere status dan een inschatting uit de praktijk. Ook een effect dat elders is aangetoond, hoeft niet automatisch in dezelfde mate op te treden bij een andere doelgroep, organisatie of context. Daarom moet je niet alleen cijfers verzamelen, maar ook de redenering erachter onderzoeken.

Ook de verdeling van kosten en opbrengsten speelt een rol. De organisatie die investeert, is niet altijd de partij die profiteert. Een investering in preventie kan bijvoorbeeld waarde opleveren binnen zorg, onderwijs, participatie of bij inwoners zelf. Wie alleen naar de eigen begroting kijkt, kan daardoor een belangrijk deel van de maatschappelijke waarde missen.

Wat moet je in een maatschappelijke businesscase onderzoeken?

Een sterke businesscase ontstaat wanneer je de belangrijkste aannames en keuzes expliciet maakt en systematisch onderzoekt:

• Probleem en uitgangssituatie
  Welk maatschappelijk of organisatorisch probleem wil je oplossen en hoe groot is dat probleem daadwerkelijk?

• Interventie en verwacht effect
  Waarom verwacht je dat deze aanpak tot verandering leidt en welke tussenstappen zijn daarvoor nodig?

• Bereik en deelname
  Wie moet worden bereikt om het verwachte effect te realiseren en hoe realistisch is dat bereik?

• Kosten, opbrengsten en verdeling
  Welke kosten zijn nodig, welke maatschappelijke of financiële opbrengsten kunnen ontstaan en bij welke partijen komen die terecht?

• Aannames en onzekerheden
  Welke veronderstellingen hebben grote invloed op de uitkomst en wat gebeurt er wanneer die anders uitpakken?

Vooral bij financiële waardering is voorzichtigheid nodig. Een maatschappelijke baat in de vorm van vermeden kosten betekent niet automatisch dat hetzelfde bedrag ook als directe budgettaire besparing beschikbaar komt. Ook kunnen effecten pas later zichtbaar worden, elkaar overlappen of afhankelijk zijn van ontwikkelingen buiten het project.

Een goede maatschappelijke businesscase rekent onzekerheid daarom niet weg. Ze maakt zichtbaar welke redenering achter de cijfers zit, waar die stevig is onderbouwd en waar nog onzekerheid bestaat.

Zo wordt de businesscase geen document dat vooral moet aantonen dat een gekozen aanpak de moeite waard is, maar een instrument om vóór een besluit systematisch te onderzoeken of een investering verdedigbaar is, welke maatschappelijke waarde kan ontstaan en onder welke voorwaarden.

Bronnen & hulpmiddelen

Voor maatschappelijke businesscases bestaan verschillende methodische bronnen en hulpmiddelen. Ze helpen bijvoorbeeld bij het onderbouwen van effecten, het waarderen van maatschappelijke kosten en baten en het expliciet maken van aannames.

• Algemene leidraad Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse — CPB/PBL

• Werkwijzer kosten-batenanalyse in het sociale domein — SEO Economisch Onderzoek 

• Maatschappelijke Prijslijst — actuele online versie 

• Effectencalculator